Bu makale şu soruların cevabını verecektir: Etik ve meslek etiği nedir? Neden gereklidir? Medyanın uyması gereken etik ilkeler nelerdir? Medyada yaygınlaşan etik kaygısızlık nelere sebep olabilir?
- Etik ve meslek etiği nedir?
Etik sözcüğü Yunanca “kişilik, karakter” anlamına gelen “ethos” sözcüğünden türemiştir. Etik veya ahlak felsefesi, doğru davranışlarda bulunmak, iyi bir insan olmak ve insani değerler hakkında düşünme pratiğidir
“İnsanların kurduğu bireysel ve toplumsal ilişkilerin temelini oluşturan değerleri, normları, kuralları, doğru-yanlış ya da iyi kötü gibi ahlaksal açıdan araştıran bir felsefe disiplinidir.” (İnal, 1996)
Meslek etiği ise; bir meslekle ilgili neyin doğru, neyin yanlış olduğunu belirleyen, o meslekle ilgili birtakım davranış kuralları (etik kurallar) oluşturan ve mesleğe mensup kişilerin bu davranış kurallarına uymasını zorunlu kılan, hizmet ideallerini koruyan ilkeler bütünüdür. Bu anlamda her mesleğin kendine özgü etik ilkeleri vardır.
- Neden gereklidir?
Etik kurallar, doğru insan olmaya çalışırken en doğru davranışı gerçekleştirebilmek için ortaya çıkarılmıştır. Dünyanın her yerinde doğruyu yanlıştan ayırabilmek adına varlığını sürdürmektedir. Etik kurallar, insanların düşüncelerini eyleme dökmeden önce içsel bir hesaplaşma yapmalarını sağlar. Bu tüm insanlığın faydasına sonuçlar almak için oluşturulan etik mekanizmasının, doğal bir sonucudur. Düşünen insan davranışta bulunmadan önce onu etik süzgecinden geçirir. Bu sürecin ardından varacağı yer doğru veya doğruya en yakın yerdir.
Etik ile meslek etiği iç içedir ve özü dürüstlüktür. Meslek etiği, belirli bir mesleki uzmanlığa dayanan sorumlulukları kapsayan kurallar bütünüdür. Mesleğe ve topluma saygı, dürüstlük, gizlilik, üretimin kalitesi, empati ve mesleki gelişim, meslek etiğinin temel unsurlarını oluşturur.
Meslek etiği, mesleğin değerini artırır; profesyonel davranışın sürdürülmesini ve hizmet sonuçlarının iyileştirilmesini sağlar.
- Medyanın uyması gereken etik ilkeler nelerdir?
Medya etiği; doğruluk, tarafsızlık, insan haklarına saygı ve kamu yararını temel alır. Gazeteciler bilgiyi doğrulamalı, özel hayatın gizliliğini korumalı, şiddet/ayrımcılığı yaymamalı ve hatalı içerikleri hızlıca düzeltmelidir. Dijital platformlarda tık avcılığından kaçınılmalı, intihal yapılmamalı ve haber kaynakları gizli tutulmalıdır.
Medyanın uyması gereken temel etik ilkeler şunlardır:
Doğruluk ve Kaynağı Doğrulama: Haberler gerçeği yansıtmalı, doğruluğundan emin olunmayan bilgiler yayılmamalıdır.
Özel Hayatın Gizliliği: Kamu yararı taşımayan durumlarda bireylerin özel hayatı ihlal edilmemelidir.
Tarafsızlık ve Nesnellik: Medya organları önyargıdan uzak, dengeli bir bakış açısı sunmalı ve farklı görüşlere yer vermelidir.
Ayrımcılıkla Mücadele: Irk, cinsiyet, din, dil veya engellilik gibi konularda nefret söylemi ve ayrımcılık yapılmamalıdır.
İntihal ve Hakaret Yasağı: Başkasına ait içerikler kaynak gösterilmeden kullanılmamalı (intihal), hakaret ve karalama yapılmamalıdır.
Hata Düzeltme (Tekzip): Yanlış olduğu anlaşılan bilgiler şeffaf ve hızlı bir şekilde düzeltilmelidir.
Sosyal Medya ve Dijital Etik: Tık tuzağı (clickbait) yapılmamalı, şiddet veya yasa dışı içerik paylaşımından kaçınılmalıdır.
Çocukların Korunması: Çocukları konu alan haberlerde onların kimliklerini açık edecek görüntü veya bilgiler kullanılmamalı, etik değerlere özen gösterilmelidir.
Gazetecinin Bağımsızlığı: Medya mensubu, mesleğini kişisel veya siyasi çıkarlar için suistimal etmemelidir.
Yapay Zeka Kullanımında Etik: Günümüzün en çok kullanılan aracı yapay zeka işleri kolaylaştırmasının yanı sıra meslek etiğinin korunmasında yeni bir cephenin açılmasına neden oldu. Haber yazımı veya haber için temsili görsel üretiminde faydalanılan bu yeni araç kullanılırken doğruluk, dürüstlük, güvenilirlik gibi en temel ilkeler göz ardı edilmemelidir.
Bu ilkelere uymak hem geleneksel hem de dijital medyada mesleğin saygınlığını ve güvenilirliğini korumak adına elzemdir.
- Medyada yaygınlaşan etik kaygısızlık nelere sebep olabilir?
Medya kuruluşlarının ve çalışanlarının etik ilkelere uymaması, hem bireysel hem de toplumsal düzeyde büyük problemlerin yaşanmasına neden olabilir. Toplumun güven duygusu zedelenebilir ve ortaya çıkan huzursuzluk, kaosa yol açabilir.
Medya etiğinin ihlal edilmesi durumunda karşılaşılabilecek başlıca olumsuz sonuçlar şunlardır:
Güven Kaybı ve İtibar Zedelenmesi: Etik ihlaller, medya organının ve çalışanlarının akademik ve profesyonel itibarını düşürür.
Toplumsal Güvenin Sarsılması: Halkın doğru bilgi alma hakkı zedelendiği için medyaya olan genel güven azalır.
Bilgi Kirliliği: Yanıltıcı belgeler ve sahte içeriklerin yaygınlaşması, doğru bilginin kamuoyuna ulaşmasını engeller.
Özel Hayatın İhlali: Kişilerin mahremiyetine saygı gösterilmemesi, bireylerin özel yaşamının gizliliğini ortadan kaldırır ve mağduriyetlere yol açar.
Kaos ve Anarşi: Sınırsız ve sorumsuz bir medya anlayışı toplumsal düzeni bozarak anarşiye ve kanunsuzluğa zemin hazırlayabilir.
Zorbalık ve Taciz: İnternet ve sosyal medya ortamında etik dışı davranışlar; siber zorbalık, hakaret ve taciz gibi insan onuruna aykırı durumları tetikler.
Ayrımcılık ve Şiddet: Etik ilkelerden uzak yayınlar; ayrımcılığı, şiddeti ve adaletsizliği körükleyebilir.
Çıkar Çatışmaları: Medya mensuplarının elde ettikleri bilgileri kişisel veya yakınlarının çıkarları için kullanması mesleki yozlaşmaya neden olur.
Medya etiğinin korunması; mesleğin saygınlığını korumak ve toplumun medyaya olan güvenini sarsmamak açısından kritik önem arz eder.
Ceren Nergiz
KAYNAKÇA
Cevizci, A. (2014). Etik: Ahlak Felsefesi. İstanbul: Say Yayınları.
Kuçuradi, İ. (2019). Etik. Ankara: Türkiye Felsefe Kurumu Yayınları.
Basın Konseyi. (t.y.). Basın Meslek İlkeleri. Erişim adresi: basinkonseyi.org.tr
Basın İlan Kurumu (BİK). (t.y.). Basın Ahlak Esasları. Erişim adresi: bik.gov.tr
Radyo ve Televizyon Üst Kurulu (RTÜK). (t.y.). Yayın İlkeleri Rehberi. Erişim adresi: rtuk.gov.tr
Türkiye Gazeteciler Cemiyeti (TGC). (1998). Türkiye Gazetecileri Hak ve Sorumluluk Bildirgesi. Erişim adresi: tgc.org.tr
|